Waarom namen en termen moeilijk zijn
Een spraakherkenner luistert naar klanken en zoekt het woord dat het best past. Bij gewone woorden lukt dat goed, omdat de context helpt. Bij een naam als Habakuk, Sefanja of Epafroditus is er weinig context om op te leunen. Klinkt de naam een beetje anders dan verwacht, dan schrijft de AI soms een gewoon woord op dat erop lijkt. Dat woord wordt vervolgens vertaald, en dan staat er in het Pools of Engels opeens iets dat nergens op slaat.
Daar komt bij dat bijbelse namen per taal anders geschreven worden. Johannes is in het Engels John, in het Pools Jan, in het Oekraïens Іван of Іоан, afhankelijk van de traditie. Jesaja wordt Isaiah, Izajasz, Isaías. Een goede vertaling kiest de vorm die luisteraars uit hun eigen Bijbel kennen, en niet een letterlijke klankkopie.
Bij theologische begrippen speelt nog iets anders. Woorden als genade, verzoening, heiliging of verbond hebben in elke taal een vaste kerkelijke vertaling, die soms afwijkt van de dagelijkse betekenis. Wie 'verbond' vertaalt als een politiek verdrag, mist de lading. En sommige termen zijn typisch voor een traditie: 'avondmaal', 'eucharistie' en 'breking van het brood' gaan over hetzelfde, maar elke gemeente gebruikt haar eigen woord.
Wat ChurchTranslate eraan doet
De vertaling houdt rekening met de context van een kerkdienst. De AI weet dat het om een preek gaat, en houdt bijbelse namen en kerkelijke termen in het oog. Daarnaast is er per doeltaal een lijst met bekende termen. Herkent het systeem een bekende naam of term verkeerd in de ondertiteling, dan corrigeert het die naar de gangbare schrijfwijze in die taal.
Daarmee gaat het vaker goed, maar niet altijd. Een zelden genoemde naam uit een geslachtsregister, een snelle opsomming van stamnamen of een term die de voorganger zelf bedacht heeft, kan nog steeds verkeerd overkomen. Het eerlijke verhaal is: de lijn van de preek komt goed over, en de meeste bekende namen ook. Maar wie elke naam perfect wil hebben, zal soms teleurgesteld worden.
Tips voor de voorganger
Een voorganger hoeft zijn of haar preek niet te herschrijven voor de vertaling. Toch helpen een paar kleine gewoontes, en ze maken de preek vaak ook voor Nederlandstalige luisteraars duidelijker.
- Kondig bijbelteksten duidelijk aan. Zeg 'We lezen uit het evangelie naar Johannes, hoofdstuk drie, vers zestien' in plaats van een snelle 'Joh drie zestien'. Dan herkent de AI het boek en de verwijzing beter.
- Spreek namen rustig uit. Neem bij een ongewone naam een fractie meer tijd. Herhaal de naam eventueel, of zeg erbij wie het is: 'Epafroditus, de medewerker van Paulus'.
- Vermijd lange opsommingen in hoog tempo. Een lijst van tien namen achter elkaar is lastig. Noem er een paar en vat de rest samen.
- Leg een vakterm kort uit. 'Rechtvaardiging, dat wil zeggen: God spreekt ons vrij' helpt de vertaling en de gast die niet in de kerk is opgegroeid.
- Maak zinnen af. Een zin die halverwege een andere kant op gaat, is moeilijk te vertalen. Korte, afgeronde zinnen werken beter dan lange zinnen met veel bijzinnen.
- Wees voorzichtig met woordgrappen. Een grap die op een Nederlandse dubbele betekenis drijft, komt in een andere taal zelden over.
Bijbelcitaten en voorlezen
Bij het voorlezen uit de Bijbel vertaalt ChurchTranslate wat er gezegd wordt. Het zoekt geen officiële bijbelvertaling op in de taal van de luisteraar. De vertaalde tekst komt daardoor in de buurt van wat luisteraars uit hun eigen Bijbel kennen, maar is niet woord voor woord hetzelfde. Wil je dat bezoekers de tekst in hun eigen Bijbel kunnen lezen, noem dan duidelijk het boek, hoofdstuk en vers. Dan kunnen ze het zelf opzoeken in een bijbel-app op hun telefoon.
Sommige gemeenten zetten de bijbelverwijzingen ook op de beamer of in de liturgie. Dat helpt iedereen, niet alleen de gasten met een vertaling.
Gebeden, liturgie en vaste teksten
Het Onze Vader, de geloofsbelijdenis en de zegen zijn teksten die bezoekers vaak al kennen in hun eigen taal. De vertaling zal die niet altijd in precies de vertrouwde bewoording weergeven. Bied je de geloofsbelijdenis gezamenlijk aan, overweeg dan om de tekst in de talen van je bezoekers op papier of op de beamer te zetten, zodat ze kunnen meebidden in hun eigen woorden. Meer ideeën staan in een meertalige gemeente bouwen.
Het geluid speelt ook mee
Veel fouten bij namen beginnen bij het geluid. Een naam die half in de galm verdwijnt, is voor niemand goed te verstaan, ook niet voor een AI. Een schoon signaal van de preekmicrofoon via de mengtafel doet daarom meer voor de herkenning dan welke lijst met termen ook. Lees hoe je dat regelt in geluid aansluiten.
Wat luisteraars kunnen doen
Luisteraars die een beetje Nederlands verstaan, kunnen de originele tekst naast de vertaling zetten. Valt er een naam verkeerd, dan zien ze in de originele tekst vaak wat er bedoeld werd. Wie het transcript na de dienst per e-mail ontvangt, kan de preek rustig teruglezen. Hoe dat werkt, staat in meeluisteren met een QR-code.